با توجه به اطلاعات موجود و شرایط بحرانی منابع آبی تهران در تابستان ۱۴۰۴، پیشبینی وضعیت تأمین آب پایتخت در ماههای پیش رو به شدت نگرانکننده است. ذخایر سدهای پنجگانه تهران (امیرکبیر، لتیان، لار، طالقان و ماملو) به پایینترین سطح خود در یک قرن اخیر رسیدهاند و تنها حدود ۱۴ درصد ظرفیت مخازن آب قابل استفاده دارند. کاهش ۴۸ درصدی بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت، همراه با پنجمین سال متوالی خشکسالی، منابع آب سطحی و زیرزمینی را به شدت تحت فشار قرار داده است. این شرایط با افزایش مصرف آب در تابستان (به دلیل گرمای بیسابقه و افزایش تقاضا تا ۵ درصد به ازای هر درجه دمای بالای ۴۰ درجه) تشدید شده است.
با ادامه روند کنونی مصرف آب در تهران، از شهریورماه سدهای اصلی این کلانشهر (بهویژه سد ماملو، لار، لتیان و کرج) به ترتیب از مدار بهرهبرداری خارج خواهند شد. تجربه مشابه در همدان (قطعی طولانی به دلیل اتمام ذخایر سد اکباتان) نشاندهنده احتمال تکرار این سناریو در تهران است. در صورت عدم صرفهجویی حداقل ۲۰ درصدی در مصرف خانگی، احتمال قطعی کامل آب در برخی مناطق، بهویژه در ساعات اوج مصرف، بسیار بالا خواهد بود. هماکنون مدیریت فشار شبکه در مناطق مختلف تهران اعمال شده و در برخی محلهها، افت فشار به حدی است که عملاً جریان آب در شیرها وجود ندارد. این وضعیت بهویژه در طبقات بالای ساختمانهای چندطبقه (بدون مخزن و پمپ) تشدید خواهد شد، زیرا تأمین آب تنها برای طبقات همکف تضمین شده است.
مناطقی که در پهنهبندی آبی با کمبود شدید مواجهاند، احتمالاً با محدودیتهای مقطعی بیشتری روبرو خواهند شد. حدود ۷۰ درصد آب تهران از چاههای عمیق تأمین میشود، اما سفرههای زیرزمینی نیز به دلیل برداشت بیش از حد در وضعیت شکنندهای قرار دارند. ادامه این روند میتواند فرونشست زمین را در مناطق جنوب و جنوب شرق تهران (مانند ورامین با نرخ فرونشست تا ۳۶ سانتیمتر در سال) تشدید کند، که خود تهدیدی بلندمدت برای زیرساختهای شهری است. اگرچه مقامات آبفای تهران جیرهبندی برنامهریزیشده را رد کردهاند، اما کاهش فشار شبکه و قطع مقطعی آب در برخی مناطق میتواند بهعنوان نوعی جیرهبندی غیررسمی عمل کند. همچنین، قطع دورهای برق پمپهای خانگی (که در برخی مناطق گسترش یافتهاند) میتواند محدودیتهای بیشتری بر دسترسی به آب تحمیل کند.
تجربه اعتراضات آبی در خوزستان نشان میدهد که قطعیهای طولانیمدت آب میتواند به نارضایتی عمومی و حتی بحرانهای امنیتی منجر شود. در تهران، با جمعیت بیش از ۸ میلیون نفر و تراکم بالای جمعیتی، هرگونه اختلال گسترده در تأمین آب میتواند تبعات اجتماعی قابلتوجهی داشته باشد. راهکارهای ارائهشده تا کنون مانند صرفهجویی، مدیریت فشار، و استفاده از منابع جایگزین در شرایط کنونی به دلیل شدت بحران و محدودیتهای زیرساختها احتمالاً تأثیر محدودی خواهند داشت. میانگین مصرف سرانه آب در تهران حدود ۱۹۰ لیتر در روز است، در حالی که الگوی بهینه ۱۳۰ لیتر تعریف شده است. کاهش ۲۰ درصدی مصرف خانگی نیازمند همکاری گسترده شهروندان است، اما تجربه نشان میدهد که بدون اجبار یا مشوقهای قوی، دستیابی به این هدف دشوار است. مدیریت فشار و توزیع نوبتی تنها توزیع کمبود را عادلانهتر میکند و نمیتواند مشکل اصلی (کمبود منابع) را حل کند. برداشت بیشتر از چاهها به دلیل وضعیت بحرانی سفرههای زیرزمینی پایدار نیست، و پروژههای بازچرخانی آب یا انتقال آب (مانند خط دوم طالقان) هنوز به بهرهبرداری کامل نرسیدهاند. تکمیل پروژههای زیرساختی بلندمدت مانند انتقال آب طالقان یا بازیافت فاضلاب برای تابستان ۱۴۰۴ عملیاتی نخواهد شد و در بهترین حالت، تأثیر آنها در سالهای آینده قابل انتظار است.
با توجه به دادهها و هشدارهای موجود، سه سناریو برای تابستان ۱۴۰۴ محتمل است:
۱- سناریوی خوشبینانه: با همکاری گسترده شهروندان و کاهش ۲۰-۳۰ درصدی مصرف آب، همراه با بارندگیهای غیرمنتظره در اواخر تابستان، تهران میتواند با افت فشار شدید و قطعیهای محدود از تابستان عبور کند. این سناریو نیازمند کمپینهای مؤثر آگاهیرسانی و اجرای دقیق سیاستهای مدیریت مصرف است.
۲- سناریوی محتمل: ادامه روند کنونی مصرف و عدم موفقیت در کاهش تقاضا منجر به قطعیهای مقطعی آب در مناطق مختلف، بهویژه در ساعات اوج مصرف، خواهد شد. سد ماملو احتمالاً تا پایان تابستان از مدار خارج میشود، و فشار بر سایر سدها و منابع زیرزمینی افزایش خواهد یافت. این سناریو میتواند به نارضایتی عمومی و مشکلات اجتماعی منجر شود.
۳- سناریوی بدبینانه: در صورت تداوم گرمای شدید و عدم کاهش مصرف، تهران ممکن است با شرایطی مشابه همدان (قطعیهای طولانیمدت) مواجه شود، بهویژه از شهریورماه که سدهای اصلی یکی پس از دیگری از دسترس خارج میشوند. این وضعیت میتواند به استفاده گسترده از تانکرهای آب، افزایش تنشهای اجتماعی و حتی بحرانهای امنیتی منجر شود.
با توجه به نقطه بحرانی کنونی که نزدیک به نقطه صفر منابع آبی است، اقدامات زیر میتوانند به کاهش شدت بحران کمک کنند، هرچند تأثیر آنها محدود خواهد بود:
تشدید نظارت بر پرمصرفها: اعمال جریمههای سنگین و قطع موقت آب برای مشترکین پرمصرف (مانند کسانی که بیش از ۱۵۰ لیتر در روز مصرف میکنند) میتواند انگیزه صرفهجویی را افزایش دهد
توسعه سریع زیرساختهای موقت: استقرار گستردهتر تانکرهای سیار آب در مناطق پرتنش و تسریع در نصب مخازن و پمپهای خانگی در مجتمعهای مسکونی.
بازچرخانی فاضلاب برای مصارف غیرشرب: تسریع در استفاده از پساب تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز و صنایع، بهمنظور کاهش فشار بر منابع شرب.
مدیریت شرایط اضطراری و بحران: برنامهریزی برای توزیع نوبتی آب در مناطق بحرانی و اطلاعرسانی شفاف به شهروندان برای جلوگیری از تنشهای اجتماعی.
مناطق بیشتر در معرض قطعی آب در تابستان ۱۴۰۴
مناطق زیر به دلایل مختلف در معرض قطعی یا افت فشار آب قرار دارند:
مناطق جنوبی و جنوب شرقی تهران: مناطق شامل شوش، جوادیه، قزوین، رشیدی، یافتآباد (شمالی و جنوبی)، شهرک ولیعصر (شمالی و جنوبی)، شادآباد، سعیدآباد، تولیددارو، شهرک فردوس، خلیجفارس، ابراهیمآباد، عربآباد، پاکدشت، ورامین، قرچک، پیشوا، فلآح، امامزاده حسن، قلعه مرغی، و محدوده جاده خاوران و بزرگراه آزادگان به دلیل وابستگی به سد ماملو که طبق گزارشها کاملاً خشک شده یا در آستانه اتمام ذخایر است و فرسودگی شبکههای آبرسانی و هدررفت بالای آب (تا ۳۰ درصد در برخی مناطق) در معرض قطعی شدید آب قرار دارند.
مناطق غربی و شمال غربی تهران: مناطق شامل ستارخان، صادقیه، گیشا، اشرفی اصفهانی، پونک، جنتآباد (جنوبی و شمالی)، مرزداران، شهرآرا، شهران، بلوار سردار جنگل، و شهرک ولیعصر به دلیل وابستگی به سد امیرکبیر (کرج) که تنها ۷ درصد ظرفیت پرشدگی دارد و مصرف بالای آب در این مناطق، بهویژه توسط مشترکین پرمصرف (۵ درصد مشترکین که ۱۰-۱۵ درصد آب تهران را مصرف میکنند، عمدتاً در شمال غرب)
مناطق مرکزی تهران: مناطق شامل فاطمی، شریعتی، سهروردی، خیابان مطهری، قائممقام فراهانی، میرزای شیرازی، خیابان ولیعصر (محدوده چهارراه زرتشت)، بهجتآباد، خیابان کارگر، میدان انقلاب، و خیابان بهار (محدوده طالقانی) به دلیل افت فشار شبکه به دلیل کاهش ورودی آب به مخازن.
مناطق شرقی تهران: مناطق شامل تهران نو، دوشانتپه، خیابان عادلی، خیابان افراسیابی، خیابان غفارینسب، قلهک، نارمک، و چهارراه لشگر (نظامآباد). به دلیل وابستگی به سدهای لتیان (۱۲ درصد ظرفیت پرشدگی) و لار (تقریباً خالی)، که در آستانه اتمام ذخایر هستند.
شدت احتمال قطعی آب به تفکیک مناطق تهران
بسیار بالا: مناطق جنوبی و جنوب شرقی (به دلیل اتمام ذخایر سد ماملو و زیرساختهای ضعیف)
بالا: مناطق غربی و شمال غربی (به دلیل مصرف بالا و مشکلات انتقال از سد کرج)
متوسط تا بالا: مناطق مرکزی (به دلیل تراکم و مشکلات شبکه)
متوسط: مناطق شرقی (به دلیل وابستگی به سدهای کمآب)
توصیه برای ساکنان مناطق با احتمال زیاد قطعی آب
نصب مخازن و پمپ: آبفا به ساکنان ساختمانهای چندطبقه توصیه کرده از مخازن ذخیره و پمپ استفاده کنند، زیرا تأمین فشار تنها تا طبقات اول تضمین شده است.
صرفهجویی در مصرف: کاهش مصرف به زیر ۱۳۰ لیتر سرانه در روز (در مقابل ۱۹۰ لیتر کنونی) میتواند فشار بر شبکه را کاهش دهد.
دیدگاهتان را بنویسید